مجله ارگونومی

بررسی وضعیت تولید و انتشار کتب حوزه‌ی ارگونومی در ایران

مهدی جهانگیری

اهداف: یکی از ملاک های مهم پیشرفت و توسعه یافتگی انتشار کتاب در حوزه های علمی است. یکی از حوزه های مهم مرتبط با سلامت انسانی و شغلی علوم ارگونومی است که در افزایش بهره وری و سطح تندرستی کارکنان به یاری انسان می شتابد. هدف مطالعه ی حاضر بررسی وضعیت تولید و انتشار کتب حوزه ی ارگونومی در ایران است.
روش کار: مطالعه ی حاضر به روش توصیفی و تحلیل محتوا با رویکرد کتاب سنجی انجام گرفت. جامعه ی پژوهش شامل تمامی کتب حوزه ی ارگونومی ثبت شده در سایت کتابخانه ی ملی بود. برای دستیابی به کتب مرتبط جست وجو با استفاده از کلیدواژه های ارگونومی، مهندسی عوامل انسانی و واژگان مرتبط دیگر بدون محدودیت زمانی انجام گرفت و اطلاعات به دست آمده در فرمی که از قبل در نرم افزار Excel طراحی شده بود، وارد شد و در مرحله ی نهایی، داده ها با استفاده از آمار های توصیفی تجزیه وتحلیل شدند.
یافته ها: به طور کلی، ۳۱۳ عنوان کتاب در حوزه ی ارگونومی در طی سال های ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲ منتشر شده است. روند انتشار کتب در این حوزه افزایشی بوده است. بیشترین فراوانی مربوط به کتاب های تألیفی شامل ۷۸/۲۷ درصد از کتب بود. محمدامین موعودی، مجید معتمدزاده و علیرضا چوبینه مؤلفان فعال تر در این حوزه بودند. حوزه های موضوعی کلیات و کاربرد ارگونومی، ارگونومی شغلی و مهندسی فاکتورهای انسانی فراوانی بیشتری داشتند. انتشارات فن آوران بالاترین رده را بین تمام ناشران به خود اختصاص داده است. در مجموع، ۳۸ جلد کتاب به چاپ مجدد دست یافتند.
نتیجه گیری: نتایج مطالعه ی حاضر نشان داد که روند انتشار کتب در علم ارگونومی در ایران، افزایشی بود؛ اما در برخی از گرایش های این علم، از جمله بیومکانیک شغلی، ارگونومی شهری، ارگونومی در منازل و ارگونومی کودکان به توجه بیشتر مؤلفان نیاز است. همچنین بی توجهی به نشر کتب به صورت الکترونیکی، به طور مشهود، در این حوزه ی علمی دیده می شود؛ لذا، به ناشران توصیه می کنیم با توجه به مزایای کتب الکترونیکی، به این نوع از انتشار توجه بیشتری کنند.

بررسی شیوع و پیش‌بینی دردهای اسکلتی‌عضلانی مرتبط با کار بر اساس پوسچر بدن، استرس شغلی، سلامت روان و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی در کارکنان شرکتی تجاری

محسن عارفیان

اهداف: دردهای اسکلتی عضلانی مرتبط با کار یکی از عوامل اصلی کاهش کمیت و کیفیت کار و تهدیدکننده ی سلامت جسمانی و روان شناختی کارمندان محسوب می شود. هدف از مطالعه ی حاضر بررسی شیوع و پیش بینی دردهای اسکلتی عضلانی مرتبط با کار بر اساس پوسچر بدن، استرس شغلی، سلامت روان و انعطاف پذیری روان شناختی در کارکنان شرکتی تجاری در شیراز بود.
روش کار: جامعه ی آماری شامل کارکنان این شرکت با تعداد کلی ۲۵۰ نفر بود که طبق جدول مورگان، ۱۴۷ نفر (۵۱ زن و ۹۶ مرد) بر اساس معیارهای ورود، انتخاب و ارزیابی شدند. ابزار گردآوری اطلاعات شامل پرسش نامه های درد اسکلتی عضلانی (Nordic questionnaires)، پوسچر بدن (Qec)، استرس شغلی (ERI)، سلامت روان (GHQ) و انعطاف پذیری روان شناختی (CFI) بود. اطلاعات دموگرافیک به وسیله ی آزمون های ناپارامتریک خی دو و کروسکال والیس و ارتباط بین متغیرها به شیوه ی تحلیل رگرسیون و به وسیله ی نرم افزار spss-۲۶ تجزیه وتحلیل شد.
یافته ها: بررسی یافته های توصیفی نشان داد که شایع ترین درد در گروه نمونه به ترتیب، درد کمر (۷۶/۱۹ درصد)، گردن (۶۹/۳۸ درصد) و قسمت تحتانی کمر (۵۶/۶۴ درصد) بود؛ همچنین، ورزش بیشتر در طول هفته با تجربه ی کمتر درد در ارتباط بود (۰/۰۵P<). بر اساس یافته ها، پوسچر بدن بیشترین توانایی پیش بینی دردهای گردن، شانه، دست و کمر را داشت (۰/۰۱P<)، همچنین، مؤلفه های استرس شغلی، سلامت روان و انعطاف پذیری روان شناختی به صورت معناداری، دردهای مرتبط با کار را پیش بینی کردند (۰/۰۱P<).
نتیجه گیری: بر اساس نتایج، آموزش شیوه ی صحیح پوسچر بدن می تواند میزان درخور توجهی از دردهای اسکلتی عضلانی را کاهش دهد؛ همچنین، آموزش شیوه های مدیریت استرس شغلی و ارتقای انعطاف پذیری روان شناختی کارکنان ممکن است با کاهش ناراحتی های جسمانی مرتبط باشد.

بررسی اثر بار کاری، خستگی، کیفیت خواب و وضعیت بدنی بر اختلالات اسکلتی‌عضلانی در کارگران صنعت فولاد

عباس محمدی

اهداف: اختلالات اسکلتی عضلانی (MSDs) از جمله مشکلات شایع و مهم بهداشتی اجتماعی در جوامع صنعتی هستند که باعث کاهش بهره وری، افزایش هزینه های درمانی و کاهش کیفیت زندگی کارگران می شوند. مطالعه ی حاضر با هدف بررسی تأثیر حجم کار، خستگی، کیفیت خواب و وضعیت جسمانی بر اختلالات اسکلتی عضلانی کارگران صنعت فولاد انجام شد.
روش کار: مطالعه ی حاضر از نوع توصیفی تحلیلی بود که در جمعیت ۵۴۰ نفری کارگران شاغل در صنعت فولاد شهرستان دزفول انجام شد. بر اساس نمونه گیری تصادفی ساده، ۴۰۰ نفر به عنوان نمونه، انتخاب شدند. ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش، پرسش نامه ی اطلاعات دموگرافیک افراد، پرسش نامه ی اختلالات اسکلتی عضلانی کرنل (CMDQ)، خستگی شغلی سوفی (SOFI)، کیفیت خواب پیتسبورگ (PSQI) و شاخص بار کاری NASA-TLX بود و همچنین، برای ارزیابی وضعیت بدنی افراد از روش ربا (REBA) استفاده شد. برای تجزیه وتحلیل داده ها، از شاخص های آمار توصیفی و برای بررسی روابط بین متغیرهای مشاهده شده و پنهان، از مدل معادلات ساختاری (SEM) استفاده شد. داده ها در سطح معنی داری ۰/۰۵ و در نرم افزار SPSS نسخه ی ۲۵ آنالیز شدند.
یافته ها: با توجه به سنجش شیوع اختلالات اسکلتی عضلانی، کمردرد با میانگین و انحراف معیار ۲۵/۴۴±۵۲/۳۹ در رتبه ی اول و زانودرد با میانگین و انحراف معیار ۲۶/۴۵±۴۶/۴۳ در رتبه ی دوم بودند که نشان دهنده ی شیوع بالای این اختلالات در میان کارگران صنعت فولاد است. نتایج تحلیل هم بستگی نشان داد که بین بار کاری، خستگی، کیفیت خواب و وضعیت بدنی با اختلالات اسکلتی عضلانی رابطه ی مثبت و معناداری وجود دارد (۰/۰۵>P). با توجه به شاخص RMSEA کمتر از ۰/۱، مدل پیشنهادی در این مطالعه از برازش مناسب برخوردار بود و نقش متغیرهای بار کاری، خستگی، کیفیت خواب و وضعیت بدنی را در ایجاد اختلالات اسکلتی عضلانی به صورت مستقیم و غیرمستقیم، به خوبی نشان داد.
نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان می دهد که بهبود وضعیت ارگونومی محل کار، کاهش بار کاری، خستگی و بهبود کیفیت خواب می تواند احتمال بروز اختلالات اسکلتی عضلانی را در کارگران کاهش دهد.

متناسب‌سازی پرسش‌نامه‌ی شکست‌های شناختی شغلی برای رانندگان ماشین‌آلات راه و شهرسازی کارگاه‌های راه‌سازی: بررسی روایی و پایایی

ندا مهدوی

اهداف: امروزه، شاهد رشد خارق العاده ی ساخت وساز و استفاده از ماشین آلات عمرانی هستیم. ازآنجاکه بخش مهمی از خطاهای انسانی ناشی از شکست های شناختی هستند، نیازمند ابزارهایی قوی برای ارزیابی این خطاهای شناختی هستیم. لذا هدف اصلی این مطالعه متناسب سازی پرسش نامه ی شکست های شناختی شغلی موجود برای رانندگان ماشین آلات سنگین راه و شهرسازی است.
روش کار: ۸۴ نفر از رانندگان ماشین آلات راه و شهرسازی با روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. در ابتدا، گویه های مرتبط با این افراد در پرسش نامه ی شکست های شناختی شغلی موجود انتخاب و گویه های غیرمرتبط حذف و گویه های پیشنهادی اضافه شدند. برای بررسی روایی سازه، ابزار در اختیار۱۰ متخصص قرار گرفت. سپس، شاخص های نسبت های روایی محتوا و شاخص روایی محتوا برای هریک از سؤالات تعیین شد و با استفاده از روش تحلیل عاملی تأییدی در محیط AMOS نسخه ی ۲۳، شاخص های نکویی مدل برازش شده ارزیابی شدند. برای اندازه گیری پایایی، از ضریب پایایی آلفای کرونباخ استفاده شد. نرم افزار آماری استفاده شده SPSS نسخه ی ۲۰ بود.
یافته ها: پرسش نامه ی نهایی دارای ۱۶ گویه بود که دو شاخص نسبت روایی محتوا و شاخص روایی محتوا برای آن ها به قرارگیری آن ها در سازه ی نهایی منجر شد. شاخص روایی محتوایی پرسش نامه ۰/۹ محاسبه شد. همچنین، شاخص های نکویی مدل برازش یافته شامل CMIN/DF، TLI، CFI، IFI، GFI، AGFI و RMSE به ترتیب برابر با ۱/۱۶، ۰/۸۵۱، ۰/۸۸۰، ۰/۸۹۸، ۰/۸۶، ۰/۸۰۲ و ۰/۰۴۴ بود. ضریب آلفای کرونباخ نیز ۰/۶۳۳α= محاسبه شد.
نتیجه گیری: پرسش نامه ی شکست های شناختی متناسب سازی شده روایی و پایایی مناسبی داشت و می توان از آن با احتیاط در ارزیابی های ارگونومی اپراتورهای ماشین آلات راه و شهرسازی استفاده کرد.

ارزیابی میزان درک علائم درج‌شده روی ماشین لباس‌شویی ایرانی توسط مراجعه‌کنندگان به سرای ایرانی شهر قم

سید ابوالفضل ذاکریان

اهداف: از نمادها برای آگاه سازی از نحوه ی عملکرد ابزار های مختلف استفاده می شود. با توجه به اینکه ماشین لباس شویی ابزاری پرکاربرد در زندگی امروزی محسوب می شود، مطالعه ی حاضر با هدف تعیین میزان درک مراجعه کنندگان به سرای ایرانی از نمادهای درج شده بر ماشین های لباس شویی ایرانی انجام شد.
روش کار: تعداد ۳۰۰ نفر از مراجعه کنندگان به سرای ایرانی واقع در شهر قم در این مطالعه شرکت کردند. از چک لیست محقق ساخته ای که مبتنی بر استاندارد ISO ۹۱۸۶-۱ ۲۰۰۷ بود، استفاده شد. پس از اینکه چک لیست به تأیید خبرگان رسید، در بین شرکت کنندگان توزیع شد و از آن ها خواسته شد که مفهوم هر نماد را در مقابل آن یادداشت کنند. از نرم افزار SPSS نسخه ی ۲۲ و آزمون کای اسکوئر و آزمون دقیق فیشر استفاده شد.
یافته ها: نتایج نشان داد نماد «شستن بدون چروک لباس» با میزان درک ۷۰ درصد تنها نمادی بود که شرکت کنندگان از میزان درک مناسبی از آن برخوردار بودند. این در حالی بود که درک افراد از ۱۳ نماد دیگر کمتر از حد استاندارد بود. میزان درک نمادهای یک بار آبکشی اضافه (۰/۰۱۶=P)، شست وشو با آب سرد (۰/۰۳۷=P)، قفل کودک (۰/۰۰۲=P) و شست وشوی تمام قدرت (۰/۰۴۴=P) با افزایش سن کاهش یافت. همچنین، با افزایش تحصیلات، میزان درک نماد ها افزایش یافت (۰/۰۰۱=P).
نتیجه گیری: از بین ۱۴ نماد سنجش شده در پژوهش حاضر، تنها یک نماد از سطح درک قابل قبولی برخوردار بود. لذا، با توجه به استفاده ی گسترده از ماشین های لباس شویی، به منظور بهینه سازی استفاده از این ابزار، طراحی مناسب و اجرای آموزش های لازم برای آشنایی با این نمادها و درک آن ها ضروری به نظر می رسد.

مقایسه ی اثر شش هفته تمرینات اصلاحی آنلاین و بازآموزی وضعیت بدنی بر درد، ناتوانی، خستگی ادراکی و بار کاری ذهنی دندان پزشکان شهرکرد

فرزانه گندمی

اهداف: اختلالات اسکلتی عضلانی و دردهای ناشی از بروز آن ها یکی از عوامل مهم و شایع آسیب های شغلی به شمار می رود؛ بنابراین، هدف از تحقیق حاضر بررسی اثرگذاری تمرینات با هدف اصلاح سندرم متقاطع فوقانی آنلاین و بازآموزی وضعیت صحیح بدن بر درد، ناتوانی، خستگی ادراکی، بار کاری ذهنی و پوسچر دندان پزشکان شهرستان شهرکرد است.
روش کار: تعداد ۳۳ دندان پزشک به عنوان نمونه ی آماری و به شکل دردسترس انتخاب شدند و به صورت تصادفی، در گروه های کنترل (۱۱=n)، تمرینات اصلاحی مبتنی بر اصول NASM(۱۱=n) و تمرینات بازآموزی وضعیت بدنی (۱۱=n) قرار گرفتند. قبل از اعمال مداخلات و پس از اتمام دوره ی مداخلات، پیامدهای مطالعه بررسی شدند. گروه های تجربی به مدت شش هفته تحت مداخلات مطالعه قرار گرفتند و گروه کنترل طی این مدت، فعالیت روزمره ی خود را انجام دادند. درد به عنوان پیامد اولیه و ناتوانی، خستگی ادراکی، بار کاری ذهنی و کیفیت زندگی به عنوان پیامدهای ثانویه بررسی شدند. برای مقایسه های درون گروهی، از آزمون paired sample t-test و برای مقایسه های بین گروهی، از one-way analysis of variance استفاده شد.
یافته ها: یافته ها نشان داد که هر دو مداخله ی تمرینی اثر مثبتی بر درد، ناتوانی، خستگی ادراکی، بار کاری ذهنی و کیفیت زندگی دندان پزشکان داشت (۰/۰۵>P)؛ بااین حال، یافته های حاصل از تست های تعقیبی نشان داد که تمرینات مبتنی بر اصلاح سندرم متقاطع فوقانی اثر چشمگیرتری نسبت به تمرینات بازآموزی وضعیت بدنی داشته است (۰/۰۵>P).
نتیجه گیری: استفاده از تمرینات اصلاحی مبتنی بر اصول NASM به صورت آنلاین و بازآموزی وضعیت بدنی توانست در کاهش درد و ناتوانی و بهبود عملکرد دندان پزشکان اثرهای مطلوبی بر جای بگذارد.

بررسی ارتباط بین استرس شغلی، خستگی شغلی و میزان شیوع اختلالات اسکلتی‌عضلانی در کارکنان عملیاتی اورژانس پیش‌بیمارستانی شهرستان ساوه در سال 1402

مریم رفیعی

اهداف: کارکنان اورژانس پیش بیمارستانی که ارائه ی خدمات اولیه ی پیش بیمارستانی را به عهده دارند، در معرض اختلالات جسمی و روانی قرار دارند. ازآنجاکه اختلالات اسکلتی عضلانی می تواند متأثر از استرس و خستگی شغلی باشد، این مطالعه با هدف ارتباط استرس و خستگی شغلی و میزان شیوع اختلالات اسکلتی عضلانی در کارکنان اورژانس پیش بیمارستانی شهرستان ساوه انجام شد.
روش کار: این مطالعه ی توصیفی تحلیلی از نوع مقطعی در سال ۱۴۰۲ بود. ۸۸ نفر از پرسنل پایگاه های شهری و جاده ای اورژانس پیش بیمارستانی شهرستان ساوه به روش سرشماری انتخاب شدند. جمع آوری داده ها با استفاده از پرسش نامه های استرس شغلی(HSE)، خستگی شغلی (MFI) و نوردیک بود. داده ها با نرم افزار SPSS۲۲ و با استفاده از آزمون های t-test مستقل، آنالیز واریانس، رگرسیون پواسون و ضریب هم بستگی پیرسون تحلیل شدند.
یافته ها: مناطق شایع تر درگیر اختلالات اسکلتی عضلانی کمر (۳۴/۱ درصد)، گردن (۱۹/۳ درصد) و ناحیه ی فوقانی پشت (۱۹/۳ درصد) به ترتیب با فراوانی ۳۰، ۱۷ و ۱۷ نفر بود. میانگین نمره ی کلی استرس شغلی ۴/۰۹±۱۱۳/۵۲ و خستگی شغلی ۵/۰۶±۶۲/۹۵ به دست آمد. اختلالات اسکلتی عضلانی با وضعیت تأهل، محل کار، سن، سابقه ی کار و تعداد ساعت کار ارتباط معنی داری داشت (۰/۰۵P≤). همچنین، بین استرس شغلی و خستگی شغلی (۰/۲۸P=)، اختلالات اسکلتی عضلانی و استرس شغلی (۰/۹۳P=) و اختلالات اسکلتی عضلانی و خستگی (۰/۴۴P=) ارتباط معنی داری وجود نداشت.
نتیجه گیری: شیوع اختلالات اسکتلی عضلانی نسبتاً بالا بود و با توجه به اینکه این اختلالات در افراد مجرد کمتر از افراد متأهل است و در افرادی که در شهر کار می کنند کمتر از افرادی است که در جاده مشغول به کار هستند، باید آموزش های لازم به افراد با توجه به محل کارشان داده شود. با افزایش سن و سابقه ی کار، اختلالات اسکلتی عضلانی بیشتر می شود که لازم است تهمیدات لازم دراین باره در نظر گرفته شود. همچنین، چون با افزایش ساعت کار اختلالات اسکلتی عضلانی بیشتر می شود، تعدیل ساعت کار و پرهیز از شیفت های طولانی مدت ضروری است.

بررسی و ارزیابی راهبردهای مدیریتی به‌منظور کاهش استرس شغلی منابع انسانی ‌‌(مورد مطالعه: بیمارستان امام رضا (ع))

روح اله حسینی

اهداف: منابع انسانی مهم ترین سرمایه و عامل استراتژیک هر سازمانی و به خصوص بیمارستان ها است. برای بهره برداری بیشتر از این سرمایه به منظور بهبود کیفیت خدمات بیمارستان، نیاز است مدیران با به کارگیری راهبردهای مناسب، عوامل استرس زای شغلی را کاهش دهند و حذف کنند. کاهش استرس در ارتقای روحیه و انگیزه ی منابع انسانی بیمارستان نقش بسزایی دارد. بنابراین، در این پژوهش،‏ راهبردهای مدیریتی ‏به منظور کاهش استرس شغلی منابع انسانی در بیمارستان امام رضا (ع) واقع در زرندیه ‏ بررسی شده است.
روش کار: پژوهش حاضر برحسب هدف، از نوع کاربردی است. از نظر روش، از نوع توصیفی تحلیلی و از نظر روش گردآوری داده ها، میدانی پیمایشی است. ‏جامعه ی آماری پژوهش شامل تمام صاحب نظران بیمارستان امام رضا (ع) است. ۲۸ نفر به عنوان نمونه از طریق نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها در این پژوهش، پرسش نامه ی ماتریسی محقق ساخته در زمینه ی مسئله ی پژوهش بود. داده ها با تکنیک Taxsonomy تجزیه وتحلیل شدند.
یافته ها: با توجه به تحلیل داده ها مبنی بر محاسبه ی ضریب اهمیت شاخص های پژوهش، اعتمادبه نفس با ۲۸/۱%=Wj‏‎‎ و انگیزش و روحیه ی کارمند با ۲۷/۱%=Wj‏‎‎ ‎‏ شاخص های مؤثر شناسایی شدند.‏ همچنین، ‏بر اساس تجزیه وتحلیل داده های به دست آمده ‏در این پژوهش با تکنیک تکسونومی، در میان راهبردهای مدیریتی مختلف به منظور ‏کاهش استرس شغلی، سه راهبرد تقویت فضای کاری بر اساس صمیمیت با‏ ‏‎‎۰/۴۶۹‎‎‏=‏CI‏، راهبرد شفافیت اهداف شغلی (شفافیت در نقش ها و وظایف) با ‏‎‎۵/۵۲۱‎‎‎‏=‏CI‏ و مدیریت مشارکتی با ‏‎۳/۷۹۸‎‎‎‏=‏CI‏ در اولویت قرار گرفتند.
نتیجه گیری: بر اساس نتایج این تحقیق، نیاز است مدیران بیمارستان به منظور کاهش استرس شغلی نیروی انسانی، راهبردهای صمیمیت در فضای کاری، شفافیت در نقش ها و سبک مدیریت مشارکتی را تدوین و پیاده سازی کنند.