مجله ارگونومی

اثر ایدئولوژی بر ارگونومی قانونی سیاست تقنینی: مروری بر ارگونومی قانونی

نادر عقیلیان

زمینه و هدف: ایجاد نظم، بستگی به تمهیدات متعدد در حوزه های مختلف زندگی دارد و محقق شدن نظم در هر قلمرویی باید با سیاست گذاری مناسب، تدوین اصول راهبردی در سطح خرد و قانون گذاری صحیح در سطح ارگان های حکومتی همراه باشد. یکی از حوزه هایی که به این هدف کمک می کند، ارگونومی قانونی است که امروزه با توجه به ایجاد مسائل و مشکلات قانونی در زمینۀ حوادث و سوانح، کاربرد بیشتری یافته است. بنابراین در این پژوهش ارگونومی قانونی و اثر ایدئولوژی بر آن بررسی شده است.

روش کار: این مطالعه، مطالعۀ مروری است. مقالات منتشرشدۀ انگلیسی در پایگاه های علمی Scopus, PubMed ,Google scholar با کلیدواژه های"forensic ergonomics" و"forensic human factors" بدون محدودیت زمانی جستجو و 3 مقالۀ واجد شرایط، بررسی شدند.

یافته ها: در قسمت مروری، نتایج نشان داد در تعریف ارگونومی قانونی توافق نظر وجود دارد؛ ولی تعداد مطالعات بسیار اندک است. همچنین نتایج نشان داد کاربرد ارگونومی قانونی رو به افزایش است و دورنمای این حوزه از ارگونومی مثبت است. در قسمت تحلیلی نیز نتایج نشان می دهد بررسی قوانین و پیشنهادات مربوط به ایجاد آن در زمینۀ حوادث و سوانح باید به سیستم قضایی واگذار شود، نه سیستم اجرایی یا مقننه.

نتیجه گیری: برای پیشرفت در حوزۀ ارگونومی قانونی و جلوگیری از تأثیر ایدئولوژی و سیاست زدگی بر قانون گذاری در این زمینه، نیاز به معرفی بیشتر و تربیت متخصصانی در این حوزه و توجه به اصول عقلانی و علمی در قانون گذاری احساس می شود.

رابطۀ بین پوسچر تنۀ فوقانی با فعالیت جسمی، مشخصات روان‌شناختی و میزان استفاده از سرگرمی‌های الکترونیکی در دانش‌آموزان دختر شهر تهران

رحمان شیخ حسینی

زمینه و هدف: استفاده از سرگرمی های الکترونیکی به شکل های گوناگون باعث اشغال بخش عمده ای از اوقات فراغت گروه های سنی مختلف به ویژه کودکان و نوجوانان شده است. هدف از تحقیق حاضر بررسی ارتباط بین پوسچر تنۀ فوقانی با میزان فعالیت جسمانی، ابعاد روانی و استفاده از سرگرمی های الکترونیکی بود.
روش کار: در این تحقیق مقطعی، 160 نفر از دانش آموزان دختر 12-7 سالۀ ساکن منطقۀ ۱۷ تهران انتخاب شدند. ابزار گردآوری اطلاعات شامل فرم کوتاه پرسش نامۀ میزان فعالیت جسمانی، (IPAQ)، پرسش نامۀ اطلاعات فردی مشتمل بر سؤالاتی دربارۀ تعداد ساعات استفاده از سرگرمی های الکترونیکی، پرسش نامۀ اضطراب (RCMAS) و پرسش نامۀ افسردگی کودکان ماریا کواس (CDI) بود. برای اندازه گیری زاویۀ سربه جلو و شانه گرد از روش فوتوگرامتریک و برای اندازه گیری زاویۀ کایفوز از خط کش منعطف استفاده شد. برای تجزیه وتحلیل اطلاعات جمع آوری شده، از آزمون رگرسیون خطی و در سطح اطمینان 95% استفاده شد ( 0/05 > P).
یافته ها: بین افسردگی و اضطراب دانش آموزان با زاویۀ سربه جلو و بین افسردگی و سرگرمی های الکترونیکی با زاویۀ کایفوز ارتباط معناداری وجود دارد ( 0/05>P). اما ارتباط معنی داری بین زاویۀ شانه گرد و ابعاد روانی و فعالیت جسمانی مشاهده نشد.
نتیجه گیری: ارتباط نزدیکی بین عوامل روان شناختی و پوسچر تنۀ فوقانی در دانش آموزان دختر مقطع ابتدایی شهر تهران مشاهده شد و این موضوع بهتر است در طراحی برنامه های پیشگیری و درمان مدنظر قرار گیرد.

نقش تعهد فردی به ایمنی در شکل‌دهی عملکرد ایمنی کارکنان صف؛ مطالعۀ موردی در صنایع تولیدی کوچک

محسن مهدی نیا

زمینه و هدف: فاکتورهای سازمانی، اجتماعی و فردی بسیاری می توانند عملکرد انسان را تحت تأثیر قرار دهند. تعهد فردی به ایمنی یکی از فاکتورهایی است که در مطالعات قبلی کمتر به آن توجه شده است. هدف مطالعۀ حاضر بررسی نقش تعهد ایمنی در شکل دهی عملکرد ایمنی افراد است.
روش کار: مطالعۀ مقطعی حاضر بین 302 شاغل در چندین شرکت تولیدی کوچک واقع در استان های مرکزی ایران انجام گرفت. داده ها با استفاده از یک پرسش نامۀ محقق ساخته جمع آوری شد. برای تعیین نقش تعهد فردی به ایمنی چندین فرضیه مطرح شد. براساس این فرضیات، تعهد فردی بین فاکتورهای سازمانی و عملکرد ایمنی، نقش میانجی دارد. به منظور آزمون این فرضیات از رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری استفاده شد.
یافته ها: نتایج نشان داد تعهد فردی به ایمنی، اثر مستقیمی بر ابعاد مختلف عملکرد ایمنی دارد. تعهد مدیریت به ایمنی مهم ترین فاکتور سازمانی اثرگذار بر تعهد فردی به ایمنی است (0/01>P و ضریب مسیر برابر با 0/257). محیط حمایتی دیگر فاکتور مهم در این زمینه است (0/01>P و ضریب مسیر برابر با 0/175). در مقابل، آموزش های ایمنی اثر چندانی بر تعهد فردی ندارند (238/0=P) که نشان دهندۀ ناکارآمدی و طراحی نامناسب آنها است.
نتیجه گیری: با ارتقای سطح متغیرهای سازمانی و اجتماعی، از جمله تعهد مدیریت به ایمنی و محیط حمایتی، می توان تعهد فردی به ایمنی را افزایش داد و از این طریق، عملکرد ایمنی افراد را بهبود بخشید.

کاربرد شاخص MAPO و JCQ در ارزیابی ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی و استرس‌های روانی ـ اجتماعی در بهیاران بیمارستان فسا

طاهره غلامی

زمینه و هدف: اختلالات اسکلتی ـ عضلانی از مشکلات عمدۀ کارکنان بخش مراقبت بیمارستان است. از جمله دلایل مهم آن می توان به وظیفۀ جابه جایی بیمار و استرس های روانی ـ اجتماعی اشاره کرد. این مطالعه با هدف بررسی ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی و استرس روانی ـ اجتماعی ناشی از جابه جایی بیمار در بهیاران انجام شد.
روش کار: این مطالعه به صورت مقطعی بین 56 نفر از بهیاران بیمارستان آموزشی دانشگاه علوم پزشکی فسا در سال 1396 انجام شده است. داده ها با استفاده از پرسش نامۀ نوردیک و چک لیست شاخص MAPO و پرسش نامۀ محتوای شغلی JCQ گردآوری شد. از آمار توصیفی برای توضیح متغیرها و آزمون کای اسکوئر به منظور تجزیه وتحلیل داده ها استفاده شد.
یافته ها: نتایج نشان داد بیشترین شیوع اختلالات اسکلتی ـ عضلانی در ناحیۀ کمر (71/4%) و کمترین شیوع در ناحیۀ ران و گردن (46/4%) بوده است. نتایج ارزیابی ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی به روش MAPO نشان داد 9 بخش از 12 بخش بیمارستان (63/2%)، در سطح ریسک متوسط (سطح 2) قرار دارند. همچنین میانگین امتیاز ابعاد نیازهای روان شناختی شغل و نیازهای فیزیکی بالا بوده و میانگین امتیاز بعد حمایت اجتماعی پایین بود که نشان دهندۀ استرس زیاد است. همچنین نیازمندی های فیزیکی شغل (0/035=P)، حمایت اجتماعی (0/002=P) و نبود امنیت شغلی (0/001=P) با سطوح ریسک MAPO رابطه داشتند.
نتیجه گیری: با توجه به یافته های مطالعه، شیوع کمردرد ناشی از جابه جایی بیمار در بهیاران بالا است و همچنین بهیاران استرس های روانی ـ اجتماعی زیادی را تجربه می کنند. بنابراین، می توان با آموزش اصول ارگونومی و به کار بردن تجهیزات کمکی در حمل و جابه جایی بیمار از سوی بهیار و همچنین کاهش عوامل استرس زا مانند نیازهای روانی و فیزیکی محیط کار، فقدان حمایت اجتماعی و نبود امنیت شغلی از جانب مسئولان امر در راستای کاهش ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی تلاش کرد.

ارزیابی اثربخشی آموزش ارگونومی در اصلاح روش‌های کاری در کارکنان اداری بیمارستان

علیرضا دهدشتی

زمینه و هدف: کار با کامپیوتر در مدت طولانی، در شرایط استاتیک و وضعیت بدنی نامناسب ممکن است منجر به ناراحتی های اسکلتی ـ عضلانی شود. هدف از مطالعۀ حاضر اثربخشی آموزش و تمرین ارگونومیکی در بهبود روش کار میان کاربران کامپیوتر در مشاغل اداری در سال ۱۳۹۵ بوده است.
روش کار: این مطالعۀ توصیفی ـ تحلیلی به صورت مداخله ای روی ۲۸ نفر از کارکنان اداری بیمارستان ولایت دامغان اجرا شد. به منظور تعیین سطح احتمال خطر ارگونومیکی، وضعیت بدنی افراد قبل و ۶ ماه بعد از مداخله با کمک روش ROSA ارزیابی شد. همچنین به منظور افزایش آگاهی پرسنل از برنامه های آموزش اصول ارگونومیکی استفاده شد. درنهایت از آنالیز واریانس یک طرفه و آزمون تی مستقل برای تجزیه وتحلیل داده های آماری استفاده شد.
یافته ها: پیش از اجرای برنامۀ مداخلۀ آموزشی مهم ترین ریسک فاکتور در وضعیت های بدنی افراد به ترتیب در نواحی گردن (۰/۰۰۹=P)، آرنج (۰/۰۱۹=P) و شانه (۰/۰۳۱=P) بوده که پس از مداخله این سطح خطر در اندام های یادشده کاهش یافت و این مقدار تغییر، معنی دار بود. همچنین متغیرهای سن (۰/۰۲۸=P)، جنسیت (۰/۰۱۵=P)، شاخص تودۀ بدنی (۰/۰۴۰=P)، سطح تحصیلات (۰۴۷/۰=P) و سابقۀ شغلی (۰۲۵/۰=P) تأثیر معنادار بر امتیاز نهایی ROSA داشت.
نتیجه گیری: نتایج، بیانگر شیوع علائم اختلالات اسکلتی ـ عضلانی و سطح ریسک ارگونومیک محاسبه شده به روش ROSA است که به مداخلۀ ارگونومی در طراحی محیط، ابزار و تجهیزات هم زمان با مداخلۀ آموزشی نیاز دارد.

مطالعه ابعاد آنتروپومتریک دست زنان و مردان میانسال شهر همدان در سال 1396

مهرانه شعبانی

زمینه و هدف: جمع آوری اطلاعات آنتروپومتریکی باید به صورت مداوم انجام شود؛ زیرا نیازی ضروری برای طراحی تجهیزات، ابزاردستی و وسایل است. همچنین ابعاد آنتروپومتریک در طول زمان تغییر می کند. طراحی مناسب ابزار دستی به کارایی، تناسب بهتر و خستگی کمتر انسان کمک می کند. در پژوهش حاضر داده های آنتروپومتریکی ابعاد دست زنان و مردان راست دست و چپ دست جمع آوری شده است.
روش کار: این پژوهش از نوع توصیفی است و ۵۷۶ نفر در آن شرکت کرده اند. در این مطالعه با استفاده از کولیس دیجیتالی ۱۰ بعد آنتروپومتریک دست طبق اصول اندازه گیری فیزانت و در شرایط یکسان اندازه گیری شد. ابعاد آنتروپومتریک شامل اندازه گیری طول و کف دست، عرض وکف دست، طول انگشتان (m_۵-m_۴-m_۳- m_۲-m_۱) و حداکثر ضخامت گرفتن قطر چنگش بود. شاخص های توصیفی مانند صدک ۵، ۵۰ و ۹۵ ام، ماکزیمم و مینیمم، میانگین و انحراف معیار با نرم افزار SPSS نسخه ۱۶ محاسبه شده است.
یافته ها: در این پژوهش ۲۹۰ زن و ۲۸۶ مرد شرکت داشتند. میانگین و انحراف معیار سن(۹/۹۵±۴۰/۵۸)، قد (۱/۱۴±۱/۶۶)،BMI (۴/۵۰±۲۶/۸۵) بود. تعداد افراد راست دست (۹۰/۸%) و چپ دست (۹/۲%) بود. اختلاف میانگین طول دست، طول کف دست، عرض دست، طول انگشت شست، طول انگشت میانی، طول انگشت کوچک، حداکثر ضخامت گرفتن زنان و مردان با ۰/۰۱>P value معنادار شد. تمام ابعاد دست در مردان بزرگ تر از دست زنان بود.
نتیجه گیری: ابعاد آنتروپومتری تحت تأثیر فاکتورهایی مثل جنس، سن، ژنتیک و حتی نوع تغذیه، شغل و دیگر فاکتورها است. از آنجا که اندازه ابعاد دست زنان و مردان اختلاف دارد، برای طراحی ابزارهای دستی که زنان و مردان به صورت مشترک از آنها استفاده می کنند، باید از بانک اطلاعات آنتروپومتری دو جامعه استفاده شود. نتیجه این پژوهش می تواند در طراحی و طراحی مجدد هر وسیله و ابزار دستی، با هدف بهبود کاربری برای کاربران استفاده شود.

رابطۀ بین سطح فعالیت فیزیکی و شاخص توانایی انجام کار در مشاغل اداری و عملیاتی

زهرا شریفیان

زمینه و هدف: فعالیت فیزیکی منظم نقش مهمی در پیشگیری از کمردرد، پوکی استخوان، بیماری های قلبی ـ عروقی، چاقی، انواع دیابت، سرطان، فشار خون بالا، افسردگی و مرگ زودرس دارد. همچنین توانایی کار، منعکس کنندۀ تعاملات بین میزان توانایی جسمانی و ذهنی، شرایط کاری، قابلیت های عملکردی کارکنان و وضعیت سلامت آنها است. در این پژوهش ارتباط بین شاخص توانایی انجام کار با سطح فعالیت فیزیکی بررسی شده است.
روش کار: این مطالعه از نوع توصیفی ـ تحلیلی است که به صورت مقطعی بین 120 نفر از کارکنان مشاغل اداری و عملیاتی انجام گرفت. برای اندازه گیری میزان فعالیت فیزیکی و شاخص توانایی انجام کار به ترتیب از پرسش نامۀ بین المللی فعالیت بدنی و نسخۀ ایرانی پرسش نامۀ شاخص توانایی انجام کار استفاده شد. داده ها با نرم افزار SPSS نسخۀ 20 و با سطح معناداری (0/05>P) تجزیه وتحلیل شد.
یافته ها: در این مطالعه، باغبان ها و کارمندان اداری به ترتیب با میانگین 4206/09 و 3567/58 بیشترین و کمترین سطح فعالیت فیزیکی را داشته اند؛ ولی شاخص توانایی انجام کار در تمام گروه ها تقریباً مشابه به دست آمد. همچنین آزمون پیرسون نشان داد بین شاخص توانایی انجام کار و فعالیت فیزیکی ارتباط معناداری وجود ندارد.
نتیجه گیری: براساس یافته های پژوهش، جامعۀ مطالعه از لحاظ شاخص توانایی انجام کار و سطح فعالیت فیزیکی، به ترتیب در گروه خوب و سطح بالا قرار گرفت. ضمناً بین دو مؤلفۀ یادشده رابطۀ معناداری وجود نداشت. بنابراین، برای ارتقای شاخص توانایی انجام کار، باید برنامه های مداخله ای در اولویت قرار بگیرد.

طراحی مدل مفهومی ارتباط نوبت کاری، استرس شغلی، رضایت شغلی و سلامتی: مطالعه موردی در صنعت پتروشیمی

احمد سلطان زاده

زمینه و هدف: در دنیای صنعتی امروز، سلامتی نیروی کار می تواند تحت تأثیر برهم کنش ریسک فاکتورهای مختلف قرار گیرد. ازاین رو پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و تحلیل رابطه بین فاکتورهای نوبت کاری، استرس شغلی، رضایت شغلی و سلامتی در صنعت پتروشیمی صورت گرفته است.
روش کار: مطالعه حاضر با استفاده از روش توصیفی- پیمایشی اجرا شد و جامعه آماری آن کلیه کارکنان یک شرکت پتروشیمی (۴۰۰۰ نفر) را در بر می گیرد. نمونه مطالعه براساس فرمول کوکران ۳۶۰ نفر محاسبه شد که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. جمع آوری اطلاعات با پرسش نامه تلفیقی با پایایی بالا (آلفای کرونباخ=۰/۸۳) انجام شد. در نهایت داده ها با نرم افزار SPSS نسخه ۲۲ تجزیه وتحلیل شد.
یافته ها: نتایج تحلیلی ارتباط نوبت کاری، استرس شغلی، رضایت شغلی و سلامتی نشان داد تمام فرضیات موجود در مدل مفهومی طراحی شده، تأیید شده است و بین این فاکتورها ارتباط معناداری وجود دارد (۰/۰۰۱>P). همچنین نتایج نشان داد علاوه بر تأثیر مستقیم نوبت کاری بر سلامتی، نوبت کاری به واسطه تأثیر بر استرس شغلی و رضایت شغلی به طور غیرمستقیم با سلامتی ارتباط معنی دار دارد (۰/۰۰۱>P).
نتیجه گیری: نتایج نشان داد نوبت کاری هم به عنوان فاکتور مستقیم و هم به عنوان میانجی و فاکتور غیرمستقیم و از طریق تأثیر بر فاکتورهایی مانند رضایت شغلی و استرس شغلی می تواند بر سلامتی نیروی کار تاثیرگذار باشد. بنابراین، توجه به این پدیده سازمانی و بازطراحی یا تغییر در آن می تواند نقش مهمی در افزایش سطح سلامت نیروی شغلی و انگیزش شغلی و همچنین بهره وری سازمانی داشته باشد.